نگاهی گذرا به عوامل فساد در افغانستان

علی رهگذر

هر چند رشوه دهی و رشوه ستانی با فرهنگ سنتی افغانستان همخوانی نداشته و بیگانه هست و مردم عادی در زمان چنین پیش آمد ناخوش آیند احساس شرمندگی و خجالت می کند ولی ریشه های آنرا می توان در دوران اخیر جنگ با شوروی و آغاز درگیریهای میان گروهی و منطقه ی توسط گروه های حاکم بر شاهراه ها، و مناطق پر رفت و آمد جستو جو کرد. ایستگاه های بازرسی که توسط احزاب جهادی آنروز در بعضی جاهای مهم مانند بازار و ورودی شهرهای بزرگ و کوچک بعنوان دفتر ساخته می شد بنام مسؤل امنیت راه مربوطه، از راننده ها و موتر وانان و یا صاحب بار مقداری پول اخاذی می کردند. بعنوان نمونه در زمان گروه گرای اگر از حوتقل جاغوری تا زیرک با موتر می رفتیم باید از سه تا  چهار زنجیر عبور می کردیم. آقایانی که به عنوان مسؤل در این غرفه های سر راهی بسر می بردند به بهانه های مختلف درخواست پول می کردند و درصورت سرپیچی از دستور آنها مستحق مجازات و جریمه سنگین تر می شدی. فشار این نوع راهزنی های مشروع  نظربه حضور گروهای مختلف در مناطق مختلف افغانستان متفاوت بود.

این روند با سقوط آخرین نظام کمونیستی به ریاست دکتور نجیب الله و پیروز شدن دولت مجاهدین نه تنها ریشه کن نشد بلکه مشروعیت بیشتر پیدا کرد. احزاب درگیر جنگ برای تهیه امکانات و اکمال نمودن همکاران خود یکی از بهترین در آمدشان لاری ها و موترهای بودند که از مناطق شان می گذشتند. ولی در مناطق مسکونی این پدیده زشت و انسان ناپسند شکل و صورت دیگر داشت، به ویژه دعواهای که بر سر مالکیت زمین به و جود می آمد. هر دو طرف دعوا برای اینکه حرص و درد طرف را بیشتر کند و از طرفی برنده میدان باشد. هزینه های هنگفتی را به عنوان شیرینی و گاهی بنام هدیه و تحفه در جیب ارباب قدرت بصورت مستقیم و یا غیر مستقیم می گذاشتند. بقول بعضی ها گاهی رشوه میان آفتابه که برای وضو تهیه می شد گذاشته می شد و بعد سوال می شد که آب گرم بود ویا سرد؟ اگر پول در آفتابه زیاد بود گیرینده(قاضی، ملا، ارباب و یا قومندان) در جواب می گفت: گرم بود و اگر کم بود جواب سرد را می شنید. و یا اگر حزبی بر حزبی دیگر پیروز می شد خانواده های گروه شکست خورده برای حفظ جان شان باید از سرمایه و دارای خویش می گذشتند یا کوچ می کردند و یا هزینه های سنگین را متقبل می شدند.

اما ظهور طالبان که در آغاز بنام فرشته های سفید و در زبان پشتو بنام (سپین ملایک) برزبان و اذهان مردم افتاد. در بدو حضور و ظهور در برابر هر نوع فساد و زور گویی می ایستاد و مر تکبان و مجرمان با شیوه های مختلف شکنجه و جزا می دیدند. آوردن امنیت و جلو گیری از دزدی های گروهی و فردی و زور گویی ها و باج گیری ها از بهترین هدایای بود که مردم رنج دیده زیر حکومت طالبان را راضی نگه داشته بود و از طرفی دیگر بستن دروازه های مکاتب و مدارس بشیوه امروزی و دور نگهداشتن دختران و زنان از درس و تحصیل و فعالیت های اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و... نوعی تاریک نگری و تحجرگرای طالبان را به نمایش می گذاشت. طالبان که داعیه نجات افغانستان و مردمش را درذهن داشتند دیری نپایید که تا خرخره مغروق انواع فساد و افراط و تفریط شدند. آنها در تحجرگرای وجزم اندیشی آنقدر پیش رفتند که حتا غیر پشتون را یا تکفیر کردند و یا بیگانه و خارجی خواندند و برای کشتن و بیرون کردن شان از هیچ راهی ابا نورزیدند تا اینکه با کمک دموکراسی بی پنجاو دو(B52) آمریکا ومتحدانش رژیم حامد کرزی بوجود آمد.

دموکراسیی آمیخته با رشوت و فساد با ریاست آقای کرزی نه تنها مردم افغانستان را بستوه نیاورد بلکه کشورهای حامی را نیز در حیرت و تعجب و خشم فرو برد و در نهایت آنها را به مبارزه غیر مستقیم و گاه مستقیم واداشت. که گاهی بشکل هشدار  و گاهی بشکل گلایه و حتا تهدید، نارضایتی شان از حکومت کرزی اعلام می شود.

مثلا در گزارش که بی بی سی به تاریخ 5 جنوری سال 2010 پخش کرد آمده است که کنگره ایالات متحده تصمیم گرفت تا زمان حصول اطمینان از اقدام دولت افغانستان در زمینه مبارزه با فساد، بخشی از بودجه پیشنهادی دولت برای کمک به این کشور را به حالت تعلیق در آورد و همچنان گزارش چهارشنبه 29 فوريه 2012 بی بی سی مبنی بر، بر کنار شدن  حدود شصت قاضی از دادگاه های کابل و ولایات و به محاکمه کشیدن آنها و تعیین مجازات سبگ و سنگین برای آنها و بازداشت کردن حدود هزار نفر به عنوان رابط میان مراجعین و قاضی ها هیچ آبی از آب تکان نداد بلکه هرروز ریشۀ این پدیده بنیاد برکن ع میق تر و گسترده شد تا اینکه افغانستان را در رده اول کشورهای فاسد قرار داد.

افزایش چهل در صدی رشوه در افغانستان از سال 2009 تا 2012 میلادی نشان میدهد که میزان در آمد رشوه در ادارات دولتی

و خصوصی مساوی به دو برابر در آمد ملی در سال 2012 بوده است و در آمد ملی حدود دوملیارد دلار آمریکای در سال گذشته براورد شده است.

این در زمانه هست که حامد کرزی پیش از این در اجلاس بین المللی افغانستان در شهر بن آلمان به متحدان و حامیان بین المللی خود وعده داده بود که در راستای مبارزه با فساد اداری در کشورش اقدامات جدی را روی دست می گیرد. گزارش ها نشان می دهد که آقای کرزی نه اینکه شایستگی و درایتش را در امر مبارزه بافساد اداری نشان داده نتوانست بلکه برای در رفتن از زیر بار مسؤلیت، معمولا ناخن انتقاد بسوی همکاران خارجی و دولت مردان دو تابعیته اش دراز کرده و آنها را عامل اصلی فساد می داند.